คู่มือทูตตอบเป็นหลักฐานสมัยอยุธยาชิ้นหนึ่งที่ให้ความรู้เราเกี่ยวกับโลกทัศน์ และโครงสร้างอำนาจ/การเมือง ในแบบฉบับทางการของราชสำนักอยุธยา เอกสารชิ้นนี้ถูกคัดลอกต่อมาจากฉบับคัดลอกก่อนหน้า 2 ฉบับซึ่งแปลเป็นภาษาฝรั่งเศสมาจากเอกสารภาษาไทยอีกทีหนึ่ง โดยที่เอกสารฉบับภาษาไทยนั้นสาบสูญไปนานแล้ว ประวัติของเอกสารนี้น่าจะสืบค้นได้จากที่อื่น มีส่วนหนึ่งในเอกสารว่าด้วยเรื่องเมืองในปกครองของนครศรีธรรมราช 20 เมืองซึ่งน่าจะมาดูกันครับ ในการปริวรรต และพยายามถอดชื่อเมือง 2 ครั้ง คือโดย Michael Smithies และ Dhiravat na Pombejra ในบทความ Instructions Given to the Siamese Envoys Sent to Portugal, 1684 (ผมจะใช้ตัวย่อกำกับว่า MD.) และในบทความ ภูมิศาสตร์-ประวัติศาสตร์สยาม : เอกสารชั้นต้นสมัยสมเด็จพระนารายณ์ ที่เปิดเผยใหม่ ของไมเคิล ไรท์ (ผมจะใช้ตัวย่อกำกับว่า ม.) ได้เสนอไว้ดังนี้ ลำดับที่ 3 หัวเมืองนครศรีธรรมราช (Naccora Si Ttaremaraacha) เมืองประธานมีนามเดียวกันกับชื่อหัวเมือง มีเมืองในปกครอง 20 เมือง ได้แก่
1. Mueang Sangcalaat – สงขลา (MD.)
2. Muean Chaiaa – เมืองไชยา (MD. , ม.)
3. Mueang Ttamttong – เมืองท่าทอง (MD. , ม.)
4. Mueang Ppouneppin – เมืองพุนพิน (MD. , ม.)
5. Mueang Chaacram – เมืองชิคราม – สิชล (ม.)
6. Mueang Klaae – ไม่มีข้อเสนอ
7. Mueang Ppichienne – ไม่มีข้อเสนอ
8. Mueang Ppenang – เมืองปากพนัง (MD. , ม.)
9. Mueang Kour – ไม่มีข้อเสนอ
10. Mueang Proome – ไม่มีข้อเสนอ
11. Mueang Trang – เมืองตรัง (MD. , ม.)
12. Mueang Ttelang – เมืองถลาง (MD. , ม.)
13. Mueang Bangcali – เมืองบางคลี (ม.) เมืองพังงา (MD.)
14. Mueang Texoua – เมืองตะกั่วป่า (MD. , ม.)
15. Mueang Ppoungaa – เมืองพังงา (MD. , ม.)
16. Mueang Ppouket – เมืองภูเก็ต (MD. , ม.)
17. Mueang Ttaasong – เมืองทุ่งสง ? (MD.) เมืองท่าสง (ม.)
18. Mueang Chaiamontri – ไม่มีข้อเสนอ
19. Mueang Ttaebouri – เมืองไทยบุรี (MD.)
20. Mueang Maieng – ไม่มีข้อเสนอ
เมือง Sangcalaat ซึ่ง MD. เสนอว่าคือสงขลานั้นน่าจะผิด โดยการเรียงตำแหน่งเมืองตอนต้นนั้นเรียงเหนือลงมาใต้ Sangcalaat ควรเป็นเมืองอะไรซักอย่างในเขตชุมพรปัจจุบัน
เมืองไชยา ท่าทอง พุนพิน นั้นไม่เป็นปัญหา
Mueang Chaacram ไมเคิล ไรท์เสนอว่าคือสิชล ตามที่ปรากฎชื่อ ชิคราม ในแผนที่สมุดภาพไตรภูมิในตำแหน่งเมืองสิชล ในทำเนียบข้าราชการเมืองนครมีที่ไชยคราม ปัจจุบันอยู่ในเขตดอนสัก ถ้าดูตามตัวสะกดอาจตรงกว่า
Mueang Klaae ผมคิดว่าคือเมืองกลาย
Mueang Ppichienne คือเมืองพิเชียร
Mueang Ppenang คือเมืองพนัง หรือปากพนังน่าจะถูกอยู่แล้ว
Mueang Kour ยังไม่มีข้อเสนอ ผมคิดว่า Kour อาจคือ ที่โคหา ชื่อเต็มว่า โคหาลำยูงบางมืด ผมไม่เจอใครอธิบายว่าที่โคหานี้อยู่ตรงไหน แต่มีคลองลำยุง และบ้านลำยุง ในกิ่งอำเภอศรีนรินทร์ พัทลุง อยู่ในเขตที่เป็นรอยต่อพัทลุง กับตรัง
Mueang Proome ยังไม่มีข้อเสนอ หาก Kour คือโคหา Proome อาจคือ ที่พุมดวงบางเดื่อ ในเขตคีรีรัฐนิคม ซึ่งทำเนียบข้าราชการเมืองนครลำดับ ที่โคหา และที่พุมดวงบางเดื่อ ไว้ติดกัน (น่าสังเกตว่า หัวเมืองขึ้นฝ่ายซ้ายของเมืองนครในทำเนียบช่วงหลัง ๆ ก็ไม่ได้เรียงตามความสัมพันธ์เชิงพื้นที่เช่นกัน)
เมืองตรัง กับถลาง น่าจะไม่เป็นปัญหา
Mueang Bangcali ไมเคิล ไรท์เสนอว่า คือบางคลี MD.เสนอว่าคือพังงา น่าจะถูกทั้งคู่ คือเมืองบางคลีที่ปัจจุบันอยู่ในเขตตะกั่วทุ่ง ปรากฎชื่ออยู่ในสนธิสัญญาสัมปทานการถลุงแร่ดีบุกระหว่างไทย-ฝรั่งเศส
Mueang Texoua คือตะกั่วป่า
Mueang Ppoungaa ถ้าตามรูปสะกดคือ เมืองภูงา เป็นชื่อเก่าของพังงา ตามที่ทั้ง MD.และ ม. เสนอ
Mueang Ppouket คือภูเก็ต
Mueang Ttaasong MD.เสนออย่างไม่แน่ใจว่าคือ ทุ่งสง ส่วน ม. เสนอตามตัวสะกดว่าท่าสง
Mueang Chaiamontri , Ttaebouri คือ เมืองไชยมนตรี และเมืองไทยบุรี
Mueang Maieng ไม่มีผู้เสนอ ผมคิดว่าน่าจะคือ เมืองมยิง อยู่ตอนล่างของอำเภอท่าศาลา เป็นพื้นที่ระหว่างเมืองไทยบุรี กับไชยมนตรี
เมืองที่ปรากฏชื่อตรงกับทำเนียบข้าราชการเมืองนคร ชำระสมัยรัชกาลที่ 2
เมืองในหัวเมืองขึ้นฝ่ายขวา
เมืองพนัง เมืองพิเชียร เมืองตรัง
เมืองในหัวเมืองขึ้นฝ่ายซ้าย
เมืองไชยมนตรี เมืองไทยบุรี เมืองไชยคราม เมืองกลาย เมืองพิเชียร เมืองโคหาลำยูงบางมืด(?) เมืองพุมดวงบางเดือ (?) เมืองท่าทอง
เมืองที่ไม่ปรากฏชื่อในทำเนียบ แต่น่าจะอยู่ในเขตอำนาจปกครองตามทำเนียบข้าราชการเมืองนคร ชำระสมัยรัชกาลที่ 2
Mueang Ttaasong (เมืองทุ่งสง ?) Mueang Maieng (เมืองมะยิง?)
เมืองที่อยู่นอกเขตอำนาจการปกครองของเมืองนครทำเนียบข้าราชการเมืองนคร ชำระสมัยรัชกาลที่ 2
คือ เมืองSangcalaat เมืองไชยา เมืองพุนพิน เมืองถลาง เมืองบางคลี เมืองตะกั่วป่า เมืองภูงา เมืองภูเก็ต
เผยแพร่ครั้งแรกใน - https://web.facebook.com/photo?fbid=10213427431678942&set=a.10210865618075203
