ท่ามกลางความเงียบสงัดของหัวรุ่งที่บ้านคลองกั่ว กลิ่นไอหมอกและอากาศบริสุทธิ์จากเขาบรรทัดโชยมาปะทะใบหน้า หลังจากเสร็จสิ้นภารกิจทางศาสนาในยามเช้า (มาหยังซูโบ๊ะ) ผมก้าวเดินสำรวจหมู่บ้านเชิงเขา พื้นที่แห่งนี้คือแผ่นดินตอนในของลุ่มน้ำทะเลสาบสงขลาบนรอยต่อกับสตูลที่โอบอุ้มชีวิตผู้คนมาหลายชั่วอายุคน…
สิบเดือนผ่านไปจากการมาเยือนครั้งก่อน พื้นที่สวนยางพาราที่เคยถูกโค่นลงเพื่อผลัดใบสู่พืชเศรษฐกิจใหม่อย่างปาล์มน้ำมัน บัดนี้กลายเป็นพื้นที่แห่งการแบ่งปัน ในระหว่างที่ต้นปาล์มยังเล็ก พื้นที่ว่างระหว่างแถวจึงถูกจับจองโดยญาติพี่น้องและคนในชุมชน เพื่อปลูก “พืชไร่” ตามวิถีความเชื่อและภูมิปัญญาที่ตกทอดกันมา
“โต๊ะดา” และภูมิปัญญาในกองเถ้า
ในวัฒนธรรมมลายู การเรียกขานเครือญาติมีความละเอียดอ่อนยิ่ง ผมได้พบกับ “โต๊ะดารอ” (Toh Da) ซึ่งมีศักดิ์เป็นน้องสาวของคุณปู่ คำว่า “ดา” เป็นรหัสเรียกตามลำดับการเกิด (เรียกต่างกับคนไทย) เมื่อนำมารวมกับคำว่า “โต๊ะ” จึงหมายถึงญาติผู้ใหญ่ชั้นปู่ย่าตายาย…
ที่ริมเชิงเขา บริเวณที่โต๊ะดาเลือกปลูกพืชผัก มีร่องรอยการเผาเศษไม้ ภูมิปัญญาของคนแถบนี้รู้ดีว่า “ดินเผา” คือขุมทรัพย์ของธาตุอาหาร พืชบางชนิดอย่าง “ลำแย” จะเจริญเติบโตได้ดีเป็นพิเศษในดินลักษณะนี้ รอบๆ กันนั้นยังมีกระเจี๊ยบเขียว พริก และฟักเขียว ที่กำลังให้ผลผลิตหล่อเลี้ยงคนในครอบครัว…
ข้าวไร่_สายสัมพันธ์จากเหนือสู่ใต้
เรื่องเล่าของการ “เผาป่าทำไร่” มักถูกมองในแง่ลบจากคนภายนอก แต่จากประสบการณ์ที่ผมได้ไปเรียนรู้ในหมู่บ้านพี่น้องปกาเกอะญอ ผ่านโครงการส่งเสริมศักยภาพผู้นำทักษะวัฒนธรรมรุ่น3_ของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร ทำให้ผมเห็นภาพที่ต่างออกไป การเผาในวิถีไร่หมุนเวียนมี “กฎ” และ “ความเชื่อ” กำกับอยู่เสมอ…
โต๊ะหรือ มะแก่ (หญิงชราย่าผู้เขียน)
เล่าให้ฟังว่า ในอดีตการทำข้าวไร่ที่เชิงเขาบรรทัดก็เริ่มต้นด้วยไฟเช่นกัน แต่เป็นไฟที่ถูกควบคุมด้วยการทำ “แนวกันไฟ” รอบพื้นที่อย่างรัดกุมในช่วงเดือน 8-9 เพื่อไม่ให้ลามไปรบกวนสวนของเพื่อนบ้าน…ในหนึ่งหลุมของข้าวไร่ ไม่ได้มีเพียงเมล็ดข้าว แต่คือระบบนิเวศขนาดย่อมที่ประกอบด้วย
แตงเบา พืชที่ให้ผลผลิตเร็วที่สุดสำหรับเก็บกินก่อน
ข้าวไร่ พืชหลักที่รอเก็บเกี่ยวพร้อมกับ แตงไร่
ข้าวฟ่าง พี่ใหญ่ที่โตช้าที่สุดและเก็บเกี่ยวเป็นลำดับสุดท้าย..
ข้าวเหนียว พืชในวิถีอาหารทำบุญจะแบ่งพื้นที่บางส่วนปลูกไว้แยกจากพืชอื่นๆในไร่…
คติ “ข้าวพี่-ข้าวน้อง” และขวัญข้าว
สิ่งที่น่าอัศจรรย์คือความคล้ายคลึงระหว่างความเชื่อของพี่น้องชาติพันธุ์ทางเหนือกับคนเชิงเขาบรรทัดทางใต้ นั่นคือคติการปลูกข้าวที่เป็น “พี่น้อง” กัน ข้าวที่ปลูกก่อนถือเป็นพี่ ข้าวที่ปลูกทีหลังคือน้อง
มะแก่เล่าถึงประเพณีที่เลือนหายไปว่า เมื่อถึงฤดูเก็บเกี่ยว คนสมัยก่อนจะทำ “ขวัญข้าว” โดยใช้ด้ายดิบผูกกอข้าวไว้เจ็ดรวง พร้อมกล่าวคำโบราณ… ข้าวรวงที่ถูกผูกขวัญนี้จะถูกตัดเป็นลำดับสุดท้ายเพื่อเชิญกลับมายัง “เปาะข้าว” หรือ “เรินข้าว” (เรือนข้าว)
แม้ในวันนี้ ลอมข้าวที่แยกตามปีล้อมข้าววงพี่วงน้องจะไม่มีให้เห็น…และการปลูกข้าวไร่จะเหลือเพียงภาพจำในความทรงจำของหญิงชรา แต่ร่องรอยของวิถี “คนอยู่กับป่า” ยังคงปรากฏชัดในทุกย่างก้าวที่เดินสำรวจ…บันทึกนี้จึงเป็นมากกว่าแค่เรื่องเล่า แต่มันคือการถอดรหัสวัฒนธรรมที่เชื่อมร้อยผู้คนในภูมิภาคอุษาคเนย์นี้เข้าไว้ด้วยกัน ภายใต้อุดมการณ์เดียวกันคือการมีชีวิตอยู่ร่วมกับป่าอย่างยั่งยืน…
เผยแพร่ครั้งแรกใน – https://www.facebook.com/share/p/1HKeXtsNCm/
