“ซามายบั๊วสะตอ” เครื่องจิ้มพื้นบ้านอันเป็นเอกลักษณ์ สูตรของ “หวอฉ๊ะ” (คุณวรรณา ดารากัย) คนมลายูมุสลิมที่เรียกตนเองว่า อูรังมลายู ที่บ้านไสเจริญ ตำบลนาเคียน อำเภอเมือง จังหวัดนครศรีธรรมราช
“ซายมาย” ในภาษามลายูของอูรังมลายูเป็นภาษามลายูเดียวกับมลายูสตูลเรียกว่า “ซามาย” เหมือนกัน ในภาษามลายูกลางคือ “ซัมบาล” Sambal หรือ “ซามา” ในภาษามลายูถิ่นปตานี หรือที่คนพูดไทยถิ่นใต้บางพื้นที่เรียกในชื่อ “สมัน” หมายถึง “น้ำชุบ” ในภาษาไทยถิ่นใต้ หรือ “น้ำพริก” ในภาษาไทยกลาง และ “บั๊วสะตอ” หมายถึง ลูกมังคุด หรือในบางพื้นที่ของสามจังหวัดชายแดนใต้ ก็เรียกมังคุดว่า “บูเวาะสือตอ” บางพื้นที่ก็เรียกว่า “เวาะมาโฆ๊ะ” ที่มาจากภาษามลายูกลาง(มาเลเซีย) ว่า Manggis อ่านว่า มังคิส”(1)
“หวอฉ๊ะ” เก็บจากสวนรอบบ้าน ที่ปลูกรวมกับผลไม้ พืชผัก แบบผสมผสานหรือที่เรียกว่า “ดูโซน” หรือ“สวนรมสม” ในภาษาไทยถิ่นใต้ สะท้อนถึงการนำวัตถุดิบใกล้ตัวอย่างผลไม้มาทำเป็นเครื่องจิ้มได้อย่างเรียบง่ายและลงตัว
วัตถุดิบหลักคือ “ลูกมังคุด” เลือกผลที่มีรสเปรี้ยวใช้ได้ทั้งลูกสุกแดงหรือที่เรียกว่า “มอไม” กลายเสียงมาจากภาษาไทยคือ “หม้อใหม่” ซึ่งเป็นคำเรียกระดับการสุกของลูกมังคุดของคนนครศรีธรรมราช หรือลูกสุกก็ได้
นำมาแกะเปลือกเอาเนื้อข้างในใส่ภาชนะไว้ ใส่กะปิ(เบอลาจัน)เพียงเล็กน้อยตามลงไป ซอยพริกสด(จาบาย)และหอมแดง(บาวังแมเราะ) ลงไปรวมในภาชนะเดียวกัน แล้วใช้มือขยำให้เนื้อมังคุดละลายผสมกับกะปิ โดยพริกสดกับหอมแดงซอย ยังมีลักษณะเป็นชิ้นบางๆไม่ได้ขยำจนละเอียด ทำง่ายๆได้น้ำพริกผลไม้ที่มีกลิ่นหอมของมังคุด รสชาติเปรี้ยวละมุนลิ้นไม่จัดจ้านเหมือนใส่น้ำมะนาว จะกินกับข้าวสวยร้อนๆโดยการซาวผสมกัน หรือจะกินกับผักเหนาะอูลัม) ก็อร่อย
“ซามายบั๊วสะตอ” หรือ “น้ำพริกลูกมังคุด” คือเครื่องจิ้มอีกหนึ่งถ้วยในคาบสมุทรมลายูที่มีกรรมวิธีเรียบง่ายโดยใช้มือขยำแทนการใช้ครกตำ เป็นเครื่องชูรสชาติ ที่ใช้พืชพรรณจากสวนดูโซนรอบบ้านผสานกับวัตถุดิบคู่ครัว สะท้อนถึงวิถีชีวิต ความผูกพันกับธรรมชาติ และมรดกทางวัฒนธรรมการกินอันเป็นเอกลักษณ์ของคนในท้องถิ่น ที่ยังคงส่งต่อรสชาติจากรุ่นสู่รุ่น
(1) ข้อมูลจากแบ Tarmizi Ahama
