“…ฝนหลงดูต้องเก็บกับแกะรถลงเก็บไม่ได้…” คำพูดของคุณป้า ที่กำลังเก็บข้าวกับคุณลุง โดยใช้อุปกรณ์ที่เรียกว่า “แกะ” ในทุ่งนาบริเวณบ้านหัวนอนวัดคูเต่า ตำบลแม่ทอม อำเภอบางกล่ำ จังหวัดสงขลา พูดคุยกับผมหลังจากที่ขอท่านทั้งสองบันทึกภาพ ที่นำมาโพสให้ได้ชมกันครับ ถือว่าเป็นภาพที่หาดูได้ยากแล้วในยุคปัจจุบัน เพราะชาวนาภาคใต้บ้านเรา ก็นิยมใช้รถเกี่ยวข้าวกันหมดแล้ว คุณป้ากับคุณลุงบอกว่า ใช้รถเก็บข้าวหลายปีแล้ว ปีนี้ฝนตกลงมาหลงฤดูกาล ส่งผลให้น้ำขังในนาข้าวใช้รถไม่ได้
ต้องเก็บกันเองด้วยอุปกรณ์ดั้งเดิมที่เรียกว่า “แกะ” ทำจากไม้ประกอบไปด้วยแผ่นกระดานทำเป็นรูปเหมือนเรือ ด้านแคบมีใบมีดทำจากเหล็กเสียบไว้ ส่วนอีกฝั่งของแผ่นกระดานด้านกว้าง ตรงกลางมีไม้กลมเสียบขวางไว้ ตรงรอยบาก แล้วใช้ไม้ขนาดเล็กเสียบเข้าไปในไม้กลม เพิ่มความแข็งแรงให้กับ “แกะ” ตอนเก็บข้าวเอาแกะใส่ในอุ้งมือขวา ใช่นิ้วกลางกับนิ้วนางคีบไว้ แล้วใช้นิ้วหัวแม่มือกับนิ้วชี้ ดึงรวงข้าวมาเข้าหาคมแกะ แล้วตัดข้าวทีละรวง ส่งไปถือไว้ในมือซ้าย จนได้ตามจำนวนที่ต้องการ ทำการมัดรวมกันเรียกว่า “เลียง”
ข้าวที่มัดเป็นเลียงแล้ว ตั้งไว้บนผืนนาเพื่อตากแดดให้แห้งไปด้วย มีสามแบบคือ
ตากตะเเคง เรียกว่า “บัวแคง”
ตากคว่ำเรียกว่า บัวคว่ำ
และตากหงายเรียกว่า บัวหงาย
เมื่อนำกลับไปที่บ้านจะเก็บไว้ใน เรินข้าว ดับซ้อนกันเรียกว่า ลอมข้าว เรินข้าวนั้นจะสร้างขึ้นหนึ่งหลังแยกจากตัวบ้านที่อยู่อาศัย ถ้าใช้ห้องของบ้านที่อยู่อาศัยจะเรียกห้องเก็บข้าวนี้ว่า ลอมข้าว
ข้าวที่คุณป้ากับคุณลุงเก็บอยู่นี้ปลูกเมื่อเดือน ๘ ข้าวสุกให้เก็บช่วงเดือน ๔ ตามปฎิทินจันทรคติ เป็นพันธุ์ ข้าวสังข์หยด ท่านทั้งสองบอกว่าเป็นพันธุ์ข้าวที่นำมาจากพัทลุง นำมาปลูกยุคหลังแล้ว อีกพันธุ์ที่ปลูกกันคือ ข้าวหอมประทุม ได้ฟังดังนี้จึงถามข้อมูลพันธุ์ข้าวดั้งเดิมที่ปลูกกันในหมู่บ้านว่ามีอะไรบ้าง ได้คำตอบดังนี้
พันธุ์ข้าวเจ้า มีชื่อดังนี้ คือ ศรีปาหนัน ข้าวยายอ(เมื่อสุกจะมีสีเหลืองสวย) ข้าวจงกุล ข้าวหมูกมูสัง(จมูกชะมด ภาไทยภาคกลาง) ข้าวลูกดำ ข้าวขม ข้าวหัวนา และ ข้าวช่อจังหวัด เป็นข้าวที่หลวง(หน่วยงานรัฐ) นำมาแจก จึงเป็นที่มาของชื่อเรียกข้าวช่อจังหวัดคุณลุงบอกว่าออกรวงยาว พันธุ์ข้าวเหนียว มีชื่อดังนี้
เหนียวดำ เหนียวลูกหว้า เหนียวแซมไทร น่าเสียดายที่พันธุ์ข้าวที่กล่าวมานี้ สูญพันธุ์จากพื้นที่ไม่หมดแล้วในปัจจุบัน ผมบอกคุณป้ากับคุณลุงว่า ข้าวศรีปาหนัน ข้าวยายอ สมัยก่อนบ้านควนที่บ้านผม (ห่างจากบ้านหัวนอนวัดคูเต่า ประมาณ 1.5 กิโลเมตร) ก็ลูกเหมือนกัน “…คุณป้าบอกว่าปลูกเหมือนกันแหละกับบ้านควน แต่แรก (สมัยก่อน) คนบ้านควนก็มาซื้อกล้าข้าวบ้านเรากัน…” ท่านทั้งสองบอกว่า ต้องเก็บอีกหลายวัน เก็บตอนเช้าแล้วพักเที่ยง มาเก็บอีกครั้งตอนบ่าย แจ้งข่าวเผื่อมีใครอยากไปขอบันทึกภาพ วิถีชีวิตการเก็บข้าวด้วยแกะของคุณป้ากับคุณลุงไว้บ้างครับ เสียดายกลับบ้านรอบนี้ไม่ได้แบกกล้องมาด้วย ใช้โทรศัพท์มือถือถ่ายได้ความชัดประมาณนี้
หมายเหตุ เผยแพร่ครั้งแรกในเฟสบุ๊ค เมื่อวันที่ 28 กุมภาพันธ์ 2568https://www.facebook.com/share/p/1BL8MCNNM7/ ลงเว็บไซต์ 1 เมษายน 2569
